Vertegenwoordigt het bestuur de kiezers of iedereen?

Op de vraag aan grote vervuilers waarom het niet sneller kan met verduurzamen (of je gewoon moet stoppen) is het antwoord steevast: “Ja maar, de aandeelhouders …” En de vage plannen moeten vooral worden betaald door de overheid: dus door belastingbetalers zoals jij en ik.

Ik vroeg me deze week af: hoe werkt dit bij de overheid? Want ik zie een parallel met bestuurders die bepaalde beloftes doen of dingen willen vanwege de kiezers, of preciezer: hun eigen achterban.

Nu is het natuurlijk zo dat de kiezers bepalen welk bestuur er komt. Dat bestuur neemt besluiten vanuit een bepaalde politieke kleur. Dat is hoe democratie werkt. Maar nu hoor ik ook weleens geluiden dat de inspraak van burgers daar eigenlijk op zou moeten houden. Het bestuur is gekozen, het volk heeft gesproken en nu voert de overheid uit. De werkelijkheid is alleen heel wat weerbarstiger … 

Een bedrijf met aandeelhouders streeft naar winstmaximalisatie. De vraag is: hebben burgers alleen recht van spreken als ze hebben gestemd? Dus ‘niet stemmen is ook niet zeiken?’. Zeg maar: alleen kiezers kunnen de overheid als aandeelhouders aansturen?

Ik denk het niet. De overheid moet de grondrechten van burgers waarborgen, zoals bestaanszekerheid en volksgezondheid. Voor iedereen dus, niet alleen voor de kiezers. Bovendien betaalt iedereen mee aan de overheid, dus mag ook iedereen iets vinden van hoe dat geld wordt besteed.

De keuzes die de overheid daarbij maakt zijn afhankelijk van de politieke wind die er waait. Na jaren van privatisering en ‘public management’ zijn nu de menselijke maat en zorg voor elkaar weer in zwang. Alhoewel: eerst maar eens kijken hoe de verkiezingen echt uitpakken.

De (voorgenomen) politieke keuzes mogen geen belemmering zijn om te kijken hoe die voor iedereen uitpakken en of dat slim of rechtvaardig is. Als gekozen bestuur heb je juist de plicht dat ook te doen voor mensen die niet konden of wilden stemmen. Mensen die dus niet worden gehoord, maar misschien wel het hardst worden getroffen door of het meest profiteren van politieke keuzes. Mensen die door ervaringen uit het verleden helemaal zijn afgehaakt, maar de overheid misschien wel het hardste nodig hebben …

Dat werd nog eens geïllustreerd door recent onderzoek van collega Aart Paardekooper naar onderwerpen die mensen belangrijk vinden voor de komende verkiezingen:

Hoe meer men twijfelt aan de zin van stemmen, hoe belangrijker Rondkomen en Wonen zijn. Stemmers, degenen die dus straks de einduitslag bepalen, hechten daar relatief minder belang aan dan mensen die straks niet vertegenwoordigd zijn, zou je kunnen zeggen. Dat is iets om in de gaten te houden, want de Tweede Kamer moet een vertegenwoordiging zijn van (behoeften van) de hele bevolking.

Ik vroeg ook Marije van den Berg, auteur van het boek 'De beleidsbubbel. En hoe we die liefdevol leeg laten lopen', om een reactie:

Politiek bepaalt de ondergrens, de ambitie én de weg daarnaartoe. Het scheelt nogal waar je vindt dat het over moet gaan. Als de ondergrens (grondwet, moraal) niet gehaald wordt, gaat het niet over politieke keuzes (vooraf) maar over uitkomsten (tijdens) en die kun je pas zien nadat het bestuur besloten heeft. Dan gaat het dus niet over kiezen, maar over bijsturen. Niet over ambities, maar over slechte uitkomsten. Niet over beloftes, maar over bewijsmateriaal. 

En als de politiek daar niet van wil zijn en ondergrenzen ontkent, dan gaan mensen naar de rechter (bijvoorbeeld Urgenda), maar dat is een zwaktebod en zonde. Bijsturen door de politiek zelf versterkt de band tussen kiezer en gekozene, tussen gemeenschap en staat. Dat elders leggen, verzwakt het systeem verder. Bijsturen gebeurt tussen de verkiezingen door, juist op de momenten dat er weinig reden is om elkaar op te zoeken. Daar zit participatie.

Blijf strijden voor het horen van alle stemmen

Als deze discussie speelt in jullie organisatie, dan hoop ik dat je dat blijft strijden voor het zien en horen van alle mensen - de stemmers én de niet-stemmers. Een bestuurder heeft macht - laten we dat privilege inzetten ten bate van iedereen.

Tot slot: lees vooral ook (voor zover je dat nog niet hebt gedaan) het advies van de commissie Versterken Weerbaarheid Democratische Rechtsorde en bespreek dat met elkaar als team. Want zoals voorzitter  Ahmed Marcouch zegt:  “Het is niet te laat om in actie te komen, maar duidelijk is ook: we kunnen zo niet doorgaan.”